Türkiye Petrolleri A.O. Genel Müdürlük

BİLİNMEYEN ANKARA

Türkiye Petrolleri A.O. Genel Müdürlük Binası/Adalet Bakanlığı Ek Binası (1)

Elvan ALTAN ERGUT
Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Tarihi Lisansüstü Programı

  • Mimarlar: Demirtaş Kamçıl-Rahmi Bediz
  • Tasarım ve İnşaat Tarihi: 1962-1974
  • İlk İşlevi: Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı Genel Müdürlüğü
  • Günümüzdeki Durumu: Adalet Bakanlığı Ek Binası-Yıkıldı
  • Adres: Milli Müdafaa Caddesi, No: 22, Kızılay-Ankara
Resim-1: TPAO Genel Müdürlük, genel görünüş. (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı. İlk 50 Yıl)

Resim-1: TPAO Genel Müdürlük, genel görünüş. (Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı. İlk 50 Yıl)


Kızılay’da Güven Park’ın kuzey sınırını tanımlayan Milli Müdafaa Caddesi 22 numarada yer alan yapı, sokağa bakan cephesini örten süsleme elemanı ile dikkat çeker. (Şekil 1) Bu cephe, yapının ilk sahibi olan Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO) kurumsal kimliğini temsil etmek üzere petrol çıkarma pompasının (“at başı”) stilize edilmiş motifi kullanılarak tasarlanmıştır. İnşasının tamamlandığı 1966 yılından 1990 yılına kadar TPAO tarafından kullanılan yapı, bu tarihte Adalet Bakanlığı’na devredilmiştir. Günümüzde boşaltılmış durumda olan yapının yıkımına başlanmıştır. 

Yapıyı yaptırmış olan TPAO, Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında yaşadığı sosyo-ekonomik dönüşümün önemli kurumlarındandır. Savaşın ardından otomobil endüstrisinin güçlenmesiyle önemi hızla artan petrol üretiminin, Türkiye’de de özel bir alan olarak tanımlanması gerekmiş; 1950’lere kadar Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü çatısı altında yürütülen petrol arama-çıkarma faaliyeti için bu dönemde ayrı bir kurum oluşturulması gerekli görülmüştür. “Türkiye’deki petrol kaynakları Devlet’in hüküm ve tasarrufu altındadır” hükmünü yasalaştıran 16.03.1954 tarihli ve 6326 sayılı Petrol Kanunu ile ilgili mevzuatın tatbiki için Petrol İşleri Genel Müdürlüğü kurulmuş; petrol ile ilgili “müsaade, arama ruhsatnamesi ve isletme ruhsatnamesi alma hakkı” ise yine aynı yıl milli bir petrol şirketi olarak kurulan Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’na verilmiştir. (2)

1950’li yıllardan itibaren kurulan yeni genel müdürlükler ve TPAO gibi kamu iktisadi teşebbüsleri ile genişleyen devlet mekanizmasının, takip eden on yıllarda başkent Ankara’nın yapılı çevresinin şekillenmesinde önemli rol oynadığı görülür. Özelleşmiş kamu hizmeti veren bu devlet kuruluşlarının kurulmaları ya da büyümeleri sonucunda kendi yönetim yapılarına taşınmaları, Ankara’nın 1950’li ve 60’lı yıllardaki yapılaşmasında önemli bir yer tutuyor. Çeşitlenen devlet kurumları Türkiye’de modernleşmeci ve gelişmeci sürecin karakterini tanımlarken, yönetim yapılarının her birinin ülkenin mimarlık tarihindeki öncü ve seçkin yeri ve kent içindeki konumu, Ankara özelinde modern yapılaşmanın ve kentin gelişiminin temel belirleyicisi olarak bu dönem için halen kamuyu işaret ediyor. 

Resim-2: TPAO, Kızılay. (http://maps.google.com)

Resim-2: TPAO, Kızılay. (http://maps.google.com)

Yeni kurulan bu kamu kurumları ilk önce bu dönemde hızla kentin yeni merkezi olarak dönüşmekte olan Kızılay’ın apartmanlarında kendilerine yer buldular; ardından yine Kızılay’da ve batıya açılan yeni koridor olarak Eskişehir yolu üzerinde inşa edilen yeni mekanlarına taşındılar. TPAO da, benzer şekilde, 1957 yılına kadar Gazi Mustafa Kemal Bulvarı üzerindeki İstaş Apartmanı’nda çalışmış; ardından İnkılap Sokak No.6’daki Ersan Han’a taşınıp, burası da yetersiz kalınca aynı sokakta Taş Han’ı da kiralamıştı. Kurumun etkinliği arttıkça mekan ihtiyacının da artmasıyla 1962 yılında bir genel müdürlük binasının inşasına karar verildiğini ve binanın tasarımının Demirtaş Kamçıl-Rahmi Bediz ikilisi tarafından gerçekleştirildiğini biliyoruz. (3)

Demirtaş Kamçıl ve Rahmi Bediz, Türkiye’de İkinci Dünya Savaşı sonrası mimarlığını şekillendiren neslin mimarları arasında öne çıkan isimlerdir. Büroları Ankara’da olan ikilinin 1952 yılında kurdukları ortaklık 1980 yılında Demirtaş Kamçıl’ın vefatına kadar sürmüş; Ankara’da birçok önemli yapının tasarımına imza atan Kamçıl ve Bediz, (4) Şevki Vanlı’nın tanımıyla, “Ankara’yla özdeşleşen ikili” (5) olmuşlardır.

Kamçıl-Bediz ikilisi tarafından tasarlanan TPAO Genel Müdürlük Binası, öncelikle kent içindeki konumuyla, 1950-1980 dönemi Ankarası’nın güney ve batı yönüne uzanan yeni sınırlarıyla tanımlanan kentsel dönüşümün ürünü olan ve bu dönüşümü şekillendiren yapılardandır. (Şekil 2) Kızılay’ın bu dönemdeki dönüşümünü izleyebildiğimiz bu bina, bu dönüşümde devlet kurumlarının fiziksel varlığının Ankara kent mekânı için sürmekte olan belirleyici rolünü gösteren önemli örneklerdendir. 

Resim-3: TPAO Genel Müdürlük, maket. (Mimarlar Derneği 1927 arşivi; Foto: Metehan Özcan)

Resim-3: TPAO Genel Müdürlük, maket. (Mimarlar Derneği 1927 arşivi; Foto: Metehan Özcan)

Resim-4: TPAO Genel Müdürlük, cephe detay. (Foto: Simla Yüzgeç; T. Serbest Mimarlar Derneği arşivi)

Resim-4: TPAO Genel Müdürlük, cephe detay. (Foto: Simla Yüzgeç; T. Serbest Mimarlar Derneği arşivi)

Yapı, 1950’li yılların sonundan itibaren yaygınlaşan yüksek ofis bloğu tipolojisinin Ankara’daki uygulamalarındandır. (Şekil 3) 1959 yılında Kızılay Gökdeleni’nin ardından 1960’lı yılların başında tasarlanmış olan TPAO binasında, kent merkezini yeniden şekillendirmekte olan betonarme inşaat teknolojisinin yetkinliği ve yeni modernist estetiği gözlenmektedir. Yapı, biçimsel özellikleri ile savaş sonrası dönemde dünyada hızla yaygınlaşmakta olan “Uluslararası Üslup”ta tasarlanmıştır. Yapı, sokağa doğu cephesini vererek doğu-batı yönünde parsele yerleşen dikdörtgen prizmatik kütlesi, düz çatısı, kolonların vurgulanmasıyla farklılaşan zemin katı ve cam kaplı cepheleriyle, dönemin yaygın modernist uygulamalarını takip eden yalın ve işlevselci anlayışın ürünüdür. 

TPAO Genel Müdürlük Binası’nda, savaş sonrası mimarlığın bir diğer ortak özelliği olarak, sanat eserlerinin kullanımı da görülmektedir. Doğu-sokak cephesi boyunca yerleştirilmiş olan stilize figürlü metal kaplama, bu yaklaşımla gerçekleştirilen en başarılı uygulamalardandır. (Şekil 4) Yapıda diğer bir sanat eseri kullanımı, giriş katının ana duvarında yer alan seramik tablodur. 

Resim-5a: TPAO Genel Müdürlük, ek bina, plan.

Resim-5b: TPAO Genel Müdürlük, ek bina, plan.

Resim-6: Yıkım. (Foto: Metehan Özcan)

Resim-6: Yıkım. (Foto: Metehan Özcan)

Hızla büyüyen bir kurumu barındıran bina zaman içinde yetersiz kalmış; 1974 yılında yapıya bir konferans salonu eklenerek büyütülmüştür. (Şekil 5a-b) TPAO Genel Müdürlüğü’nün artan ihtiyaçları sonucunda 1970’lerin sonundan itibaren yeni mekan arayışları başlamış ve 1978 yılında açılan yarışmayla yeni bir proje seçilmiştir. (6) TPAO’nun 1986 yılında temeli atılan Eskişehir yolu üzerinde Söğütözü bölgesindeki yeni genel müdürlük tesislerine 1990 yılında taşınmasının ardından, Kızılay’daki yapı Adalet Bakanlığı ek binası olarak Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu tarafından kullanılmaya başlanmıştır. 

1962 yılında TPAO Genel Müdürlük Binası olarak tasarlanan yapı, kentsel arazi kullanımı, güncel inşa teknolojisi ve tasarım uygulamaları ile döneminin kayda değer örnekleri arasında yerini almıştır. 2009 yılında yıkım kararı alınmış (7) olan yapının iç bölmeleri yakın zamanda başlayan çalışmalarla büyük oranda sökülmüş durumdadır. (Şekil 6) Yapının yıkılmasıyla, başkent Ankara’nın kentsel hafızasının bir parçası daha yok olmuş olacaktır.


Dipnotlar

  1. Bu metin hazırlanırken, yazar tarafından ODTÜ Mimarlık Tarihi Lisansüstü Programı’nda verilen “AH 544 Architectural Research Studio – ANKARA 1950-1980” dersi kapsamında Öncü Güney tarafından hazırlanan çalışmanın verileri temel kaynak olarak kullanılmıştır.
  2. Şirketin işleyişi ile ilgili mevzuat için, bkz. http://www.tpao.gov.tr/tp2/sub_tr/sub_icerik.aspx?id=47
  3. Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı. İlk 50 Yıl, 1954-2004. TPAO, 2004, s.58.
  4. Kamçıl-Bediz Mimarlık Bürosu’nun Ankara’daki tasarımları arasında şu yapılar yer alır: Dikmen Yapı Kooperatifi/İsrail Evleri – 1954; Yeşiltepe Yapı Kooperatifi – 1955; Fikir İşçileri Yapı Kooperatifi – 1957; Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü – 1960; Türkiye Petrolleri A.O. – 1962-74; Arı Sineması – 1968; Soysal Pasajı – 1972; Türkiye Radyo Televizyonu – 1974; Yeni Konak - 1974-78; Moda Çarşısı – 1976-80; Onur İşhanı – 1979?; Kuğulu Pasaj – 1979; Ors Rulman – 1982. 
  5. Kamçıl-Bediz Mimarlık Bürosu üzerine detaylı bilgi için, bkz. Elvan Altan Ergut, “Rahmi Bediz-Demirtaş Kamçıl: Modern Ankara’nın Yeniden İnşası, 1950-1980”, Salon Konuşmaları, 5 Mayıs 2012, Salt Galata, İstanbul. (http://vimeo.com/41981771)
  6.  Ş. Vanlı, 2006, “20. Yüzyıl İkinci Yarının İlk Otuz Yılında Türk Mimarlığı”, Bilinmek İstenmeyen 20. Yüzyıl Türk Mimarlığı. Eleştirel Bakış, Şevki Vanlı Mimarlık Vakfı Yayınları, Ankara, ss.205-344.
  7.  1979 yılında sonuçlanan Türkiye Petrolleri A.O. Genel Müdürlük Tesisleri Mimari Proje Yarışması Jüri Üyeleri şöyledir:    Danışman Jüri Üyeleri Melih Genca, Fethi Ceyhan, Uğur Ersoy, Sermet İdil, Turgut Bolgi, Nejat Alpan, Orhan Tüz; Asli Jüri Üyeleri Erol Kulaksızoğlu, Vedat Dalokay, Orhan Özgüner, Şevket Sunar, Yaşar Duman; Yedek Jüri Üyeleri: Haldun Sunal, Aktan Tüzün. 1. Ödül: Tanju Kaptanoğlu; 2. Ödül: Orhan Dinç; 3. Ödül: Edip Önder Us. (http://www.arkiv.com.tr/y1819-turkiye-petrolleri-ao-genel-mudurluk-tesisleri-mimari-proje-yarismasi.html)