Elektrik İşleri Etüt İdaresi

BİLİNMEYEN ANKARA

Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Direktörlüğü (1)

Övgü PELEN
University of Manchester 
School of Environment and Development,Architecture
ovgu.pelen@postgrad.manchester.ac.uk

  • Eski İşlevi: Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Direktörlüğü
  • Yeni İşlevi: Ziraat Odaları Birliği
  • Yapım Yılı: 1954-1955
  • Mimarı: Vedat Dalokay
  • Yaptıran: Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Direktörlüğü
  • Adres: Gazi Mustafa Kemal Bulvarı- Fevzi Çakmak Caddesi köşesi, Demirtepe - Ankara
  • Ada: 1173, Parsel: 12
Şekil 1: EİE 1960’lı yıllar [Kaynak: EİE 14 Yılında (1949)]

Şekil 1: EİE 1960’lı yıllar [Kaynak: EİE 14 Yılında (1949)]


Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Direktörlüğü binası 1954 yılında açılan bir yarışma sonucu birincilik ödülüne layık görülen Vedat Dalokay tarafından tasarlanmıştır. Ziya Gökalp Caddesi ile Fevzi Çakmak Sokak’ın köşesinde yer alır. Merkezin Ulus’tan Kızılay ve yakın çevresine (Demirtepe, Maltepe gibi) kaymasının, ayrıca kamu kurum ve kuruluşlarının da bu bağlamda yer değiştirmesinin bir örneği sayılabilir. 1950’li yılların mimari üslubunu prizmatik kütlesi, gridal cephesi, yerden yükseltilmiş zemin katı ve zemin katta yer tutan serbest formlu kütleleriyle, yansıtan iyi bir örnektir (Şekil 1).

Erken Cumhuriyet Dönemi kurucu ve ilerlemeci söylemi doğrultusunda Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğü (EİE), 24 Haziran 1935 tarihinde 2819 sayılı yasa ile kurulmuş,(2) Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na bağlı, özel hukuk hükümlerine tabi ve ticari usullere göre yönetilen kamu tüzel kişiliğine sahip, yatırımcı bir kamu kuruluşudur. Elektrik enerjisi üretim imkânları ile ilgili mühendislik hizmetlerini yürütür. Kurum, 1960 ve 1970’li yıllardaki büyük Hidroelektrik santral inşası hamlesinde DSİ ile çok büyük rol oynamıştır. 

Vedat Dalokay

Binanın mimarı Vedat Dalokay, Ankara’nın mimarlık, şehircilik ve belediyecilik tarihi açısından önemli bir yere sahiptir. Bu tarihi önemi göz önünde bulundurulduğundan kendisinden bahsetmek gereklidir. 1927 yılında Elazığ’da doğmuş, ilk orta ve lise öğrenimini orada tamamlamıştır. 1949 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’ni bitirmiştir. 1950-1951 yılları arasında PTT ve Bayındırlık Bakanlığı’nda mimar olarak görev yapmış, 1951-1952 arasında Paris’teki Sorbonne Şehircilik Enstitüsü’nde lisansüstü çalışmasını sürdürmüştür. 1954 yılında Ankara’da kendine ait mimarlık atölyesini kuran Dalokay pek çok mimari yarışmaya katılmış, aktif olarak mimarlık mesleğini yürütmüş ve hemen her yarışmadan bir ödül kazanmıştır. Bunlardan bazıları 1970 yılında Pakistan’da yapılan İslamabat Kral Faysal Camii, 1980’de Suudi Arabistan’da yapılan Cidde İslam Kalkınma Bankası Genel Merkezi, 1984 Pakistan’da yapılan Başbakanlık Kompleksi, 1987 tarihinde İstanbul Taksim Alanı proje yarışmalarıdır. Ayrıca Dalokay Ankara Kocatepe Camisi için bir proje yapmış. Bu yapının temelleri dahi atılmışken, geleneksel cami imgesine ters düştüğünü iddia edenlerin baskısıyla uygulanamamış ve yapı değiştirilerek Osmanlı camisi özelliklerini taşıyan bugünkü camii inşa edilmiştir.

Dalokay 1964- 1968 yılları arasında Mimarlar Odası Ankara Şube Başkanlığı ve Mimarlar Odası Genel Sekreterliği görevlerini üstlenmiştir. Dalokay’ın Ankara için önemi 1973 -1977 tarihleri arasında sürdürmüş olduğu Ankara Belediye Başkanlığı görevidir, bu görevini de farklı bir çizgide yürütmüştür. Ankara ulaşımını kavşaklar yoluyla düzenlemesi nedeniyle kendisine «Göbekçi Dalokay» denilmiştir. Sıhhiye’deki Hitit Güneşi Anıtı, Lozan Meydanı, Altınpark, Abdi İpekçi, Kuğulu ve Seğmenler Parkları, Dalokay'ın başkanlık döneminde yapılmıştır. Ayrıca yine onun başkanlığı döneminde Uydukent ve Batıkent projeleri hazırlanmıştır. Bu nedenle Ankara kent tarihi açısından önemli bir isimdir. Dalokay, belediye başkanlığını 1977 yılında Ali Dinçer'e bırakmıştır. 1991 yılında geçirdiği bir kaza sonucu yaşamını yitirmiştir.(3)

Şekil 2: EİE öncesinde arazide yer alan binanın cephesi [Kaynak: Çankaya Belediyesi, 2008]

Şekil 2: EİE öncesinde arazide yer alan binanın cephesi [Kaynak: Çankaya Belediyesi, 2008]

EİE Genel Direktörlüğü ve Arazisi

Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Direktörlüğü’nün bulunduğu bu arazide 1955 yılına kadar iki katlı bir konut bulunmaktadır (4) (Şekil 2). Fakat Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Direktörlüğü binanın yapılması ile işlevi kamu kuruluşu olarak değişmektedir. Bu bina Fevzi Çakmak Caddesi’nde yer alır, zemin kat ile birlikte 6 katlıdır. 1955 yılında çeşitli düzenlemeler ile ilave kat yapılmış fakat ruhsatı olmadığından 150 lira para cezasına çarptırılmıştır. Çeşitli yazışmalar ve itirazlar yapılmış, (5) kamu binası olması nedeniyle 17 Haziran 1955 gün ve 650 sayılı İmar İdare Heyeti kararı ile zemin kat dâhil 6 kat olarak inşasının uygun olduğuna karar verilmiştir. Vedat Dalokay’ın orijinal çizimlerine bakıldığında da bu durum anlaşılabilir (Şekil 3-4). Hatta 21 Şubat 1955 tarihli çizime baktığımızda binanın ruhsat alınmış kotunun 14,5 metre istenilen kotun ise 20,4 metre olduğu ve dönemin birkaç emsal binası olan Etibank ve İşçi Sigortaları Genel Müdürlük binaları ile kot yüksekliği karşılaştırması yapıldığı görülür (Şekil 5).

Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Direktörlüğü’nün orijinal plan şemasına baktığımızda, binaya Gazi Mustafa Kemal Bulvarı’ndan birkaç basamak yükseltilerek girildiğini; bina girişinin geri çekilmiş kütlesinin önünde eğrisel bir duvar yaparak girişin tanımlandığını, bu duvarın aynı zamanda kamusal bir kullanımla oturma yerlerini tanımladığını görüyoruz. Aynı zamanda bu eğrisel duvarın merkez kısmında bir heykelin de tasarlanmış olduğu önemli bir ayrıntıdır. Ancak büyük bir olasılıkla bina yapılırken bu giriş duvarı, oturma birimleri ve heykel inşa edilmemiştir. Binaya girdiğimizde giriş katının neredeyse yarısı şeref hölü, bekleme ve müracaat alanı olarak ayrılmıştır. Bu alan tamamen cam cephesi ve heykelsi merdiveni ile Bulvar’a geçirgen ve keyifli bir cephe verir. Giriş katının geri kalan kısmında muamelat, muhasebe, arşiv, doktor ve kol direktörlüğü yer alır (Şekil 6). Ayrıca binanın arka cephesinde bodrum katına ışık alabilmek için bir servis bahçesi tasarlanmıştır. 

Zemin katın üzerindeki katlar daha konvansiyonel planlanmış, heykelsi merdiven, merdivenkovası şekline dönüşmüştür. 1. kat genel müdürlük, müşavirlik ve toplantı salonları, diğer katlar jeoloji, topografya, etüt ve planlama gibi servisler için tasarlanmıştır. Hemen her katta, her bir servisin arşivi ve kütüphanesi yer alır. Bodrum katta ise, laboratuar, kömürlük, evrak ambarı, ozalit ve fotokopi odaları yer alır. Teras katını ise Dalokay, dönemin mimari üslubunun tipik özelliklerinden olan çekme teras şeklinde üç cepheden birer buçuk metre içeri çekmeli olarak düşünmüş; bu alana teras olarak kullanım önermiştir. Teras katında konferans salonu, kütüphane, yemek salonu ve mutfak yer alır (Şekil 7).

Elektrik İşleri Etüt İdaresi Demirtepe’deki bu binaya 1956 yılında taşınmadan önce Mediha Erdem Sokak’ın köşesinde yer alan bir binada hizmet verdiği bilinmektedir.(6) 1983 yılında ise Eskişehir Yolu'nda bulunan kampüsüne taşınmıştır. Dalokay’ın tasarımı olan Demirtepe’deki bu bina ise bir süre Tapu Dairesi olarak hizmet vermiş, 2004 yılında da Ziraat Odaları Birliği’ne satılmıştır. Ve şuan hala Ziraat Odaları Birliği olarak işlevini sürdürmektedir.

Binanın güncel durumuna baktığımızda; terasta yer alan açık alanın kapatılarak iç mekâna katıldığı, aynı mantıkla giriş katında yer alan içe çekmelerin de tamamen yok edildiği görülmektedir. Pencere düzeni ve malzemesi yenileme aşamasında değiştirilmiş; bu yazı hazırlandığı sırada da binanın brüt beton olan dış cephesinin boyama çalışmaları sürmekte olduğu öğrenilmiştir (Şekil 8). Tüm bu başarısız yenileme çabaları nedeniyle binanın dönemin mimari üslubunun tipik özelliklerini yansıtan karakterleri bozulmuştur.

Şekil 8: EİE güncel durumu [Kişisel arşiv, 2008]

Şekil 8: EİE güncel durumu [Kişisel arşiv, 2008]

Notlar

  1. Bu yazı, Doç.Dr. Elvan ALTAN ERGUT tarafından ODTÜ Mimarlık Tarihi Lisansüstü Programı’nda “AH 544 Architectural Research Studio – ANKARA 1950-1980” adıyla verilen ders kapsamında 2008 yılında yazar tarafından hazırlanan çalışmadan derlenmiştir. Bu çalışma aynı zamanda 2008 yılında Docomomo_Türkiye’de poster sunuş olarak sergilenmiştir.

  2. Elektrik İşleri Etüt İdaresi Teşkiline dair Kanun. (1936, 6 25). 21.11. 2008 tarihinde Elektrik İşleri Etüt İdaresi : http://www.eie.gov.tr/ adresinden alındı.

  3. Naz, N. (2005). Contribution of Turkish Architects to the National Architecture of Pakistan: Vedat Dalokay. METU Journal of Faculty of Architecture , 51-77.

  4. Bu bilgiye ve ilgili belgelere Çankaya Belediyesi’nde bu alana dair yapılan araştırma sonucu ulaşılmıştır. 

  5. Bu bilgiye İmar Daire Başkanlığı arşivindeki alana dair yapılan araştırma sonucu ulaşılan belgeler arasında rastlanmıştır.

  6. EİE 14 Yılında. (1949). Ankara: Elektrik İşleri Etüt İdaresi.