Categories

archive Block
This is example content. Double-click here and select a page to create an index of your own content. Learn more


Authors

archive Block
This is example content. Double-click here and select a page to create an index of your own content. Learn more
Nejat Ersin ve Demirlibahçe'de İkiz Apartmanlar

Nejat Ersin ve Demirlibahçe'de İkiz Apartmanlar

ANKARA’DA SİVİL MİMARİ BELLEK1

Y.Yeşim UYSAL, ODTÜ Mimarlık Tarihi Doktora Öğrencisi
yesimuysal@gmail.com

Kent merkezinde, Demirlibahçe sınırlarında yer alan İkiz Apartmanlar, Ankara’da 1950’li yıllarda yaygınlaşan hakim konut anlayışını ve bu anlayış içerisinde mimarın konumunu irdelemek için ele alınabilecek önemli sivil mimarlık örneklerden biridir. (Resim 1)  Günümüzde Mamak İlçesi sınırları içerisinde yer alan ve Demirlibahçe semtinde bulunan İkiz Apartman Projesi  2. Dünya Savaşı sonrası Türkiye’de mimarlık ortamını şekillendiren ve önemli modern mimarlık ürünleri veren Nejat Ersin’e aittir. 

Demirlibahçe semtinde ikiz apartmanlar, yakın dönemde inşa edilen konutlarla şekillenmiş olan bir bölgede bulunmaktadır. Bölge, erken Cumhuriyet döneminde artan konut ihtiyacı sebebiyle, 1930’lu yıllardan itibaren barakalaşmaya maruz kalmıştır. Demirlibahçe semtinin merkezde yaşanan yapı yoğunlaşmasından etkilenerek gecekondulaşmasının nedeni Cumhuriyet’in ilanının ardından, Yenişehir semtinin kurulması ve bölgede başlayan imar faaliyetleridir. Gecekondulaşmanın bir diğer nedeni ise Mamak-Kayaş yönünde 1930 yılında banliyö tren seferlerinin başlaması ve bölgeye ulaşımın kolaylaşmasıdır.2 Aynı yıl, hem büyümekte olan Samanpazarı’ndan Cebeci’ye yol açılmış, hem de Cebeci İstasyonu kullanıma açılmıştır.3 Önce 1932 yılında, daha sonra da 1938 yılında bölgede bulunan niteliksiz yapılaşma Ankara İmar Heyetince temizlenmiştir.4

1940’lı yıllardan itibaren bölgedeki (özellikle Cebeci’ye yakın olan kısımlarda) konut yapılaşması artmıştır. 1946’da Belediye’nin dolmuşçuluğu geliştirdiği 3 hattan ikisi Ulus-Cebeci, Sıhhiye-Cebeci ulaşımı içindir. Bölgede yaşayanların çalışmak üzere Ulus ve Sıhhiye semtlerine gidişini kolaylaştırmak için toplu taşıma çözüm olarak dolmuş hatlarının geliştirildiği anlaşılmaktadır.5 Cebeci ve civarındaki yoğun yapılaşmanın beklenenin üzerinde olmasından dolayı 1961 yılında İmar-İskan Bakanlığı yeni bölge kat nizamını onaylayarak, yoğunlukları değiştirmiştir. Böylece bölgedeki yoğunluk artışı 2,5 misli artmıştır.6 Bu çerçevede bölgede konut ağırlıklı bir yapılaşma günümüze kadar süregelmiştir. 1960’lı yıllara kadar inşa edilen konutlar genellikle iki katlıdır. 

İkiz konut yapısının Nejat Ersin tarafından, Türkiye’de savaş sonrası üretilen modern mimarlık anlayışının bir uzantısı olarak tasarlandığı söylenebilir. (Resim 2) Oldukça yalın bir biçimde tasarlanan yapı ikiz apartmanlardan oluşmaktadır. İki yapı da aynı proje ile inşa edilmiştir. Nejat Ersin 1950 yılında Güzel Sanatlar Akademisi’nden mezun olmuş ve bu tarihten sonra çeşitli mimarlık bürolarında çalışmıştır. 1952 yılında Ankara İmar Müdürlüğü’nde görev yapmış, 1953 yılında ise Hava Meydanları İşletmesi Müdürlüğü’nde çalışmaya başlamıştır. Bu Müdürlükteki çalışmalarının yanı sıra üç ortaklı özel bir büroda mimarlık faaliyetlerini 1960 yılına kadar devam ettirmiş, 1960 yılında ise tamamen serbest mimarlık hayatına geçmiştir.7 Bu kapsamda, Nejat Ersin’in mezun olduktan 6 yıl sonra inşa ettiği bu yapı, mimarın özel bürosunun yanı sıra Devlet Hava Meydanları İşletmesi’nde görev yaptığı yıllara rastlamaktadır.8

İkiz yapıların ilk projesi 14 Mart 1956 yılında Ankara Belediyesi’nce onaylanmıştır. Proje yakından incelediğinde dönemin mimarlık anlayışını yansıttığı görülür. İkiz yapıların ön cephe düzeni çizgi halinde uzanan balkonlarla yatay etki verecek şekilde biçimlenmiştir. (Resim 3) Balkonların tamamının iki kat boyunca çerçeve içine alınması ile bu etki arttırılmış, yapım aşamasında bu tuğla duvardan yapılan çerçevenin içerisine sekiz adet kare boşluk yerleştirilerek, geometrik bir güneşlik yapılmıştır. (Resim 4) Ön ve arka cephe boyunca uzanan balkon korkulukları doluluk ve boşluk yaratacak biçimde betonarme ve dökme demirden üretilmiştir. Aynı etki ve tasarım yapıların arka cephelerinde de uygulanmıştır. Yapıların sağır cepheleri dışında kalan yan cephelerde ise düzen, kare formlu pencerelerle ve dikdörtgen balkonlarla sağlanmıştır. (Resim 5) Yapıların tüm cephelerinde 2. bodrum kat boyunca taş kaplama yüzey yer almaktadır. Girişte ise oval biçimli dar bir konsol kullanılmıştır. (Resim 6) Bu eklemeler yapıların inşa edildiği dönemde gerçekleşmiştir.

Yapılar yol seviyesinin üzerinde 3, altında ise 2 olmak üzere 5 katlıdır. Yapıların özgün tasarımında, saklı kalacak biçimde kırma çatı kullanılmış olsa da, kullanım esnasında yaşanan zorluklardan dolayı, saçaklar sonradan ilave edilerek çatının yeniden inşa edildiği tahmin edilmektedir. 10,5 m. yüksekliğinde olan yapılar 900’er m2’dir. Yapıların en alt katı depo olarak, ikinci bodrum katı ise kapıcı dairesi olarak düzenlenmiştir. Özgün projede yapıların zemin katları dükkanlara ayrılmış ise de, daha sonra uygulama aşamasında yapılan değişikliklerle birlikte yapılar yalnızca konut fonksiyonunu içerecek biçimde şekillenmiştir. Kapıcı dairesi dışında tutulduğu vakit, yapıda 6 daire bulunmaktadır. Ancak sonraki yıllarda 1. ve 2. bodrum katlarda bulunan depo ve kömürlük gibi alanlar da konuta çevrilmiştir.

Yapıda  iki tip plan kullanıldığı görülmektedir. (Resim 7) Dairelerden biri, antre, sandık odası, wc, banyo, ebeveyn, çocuk odası, mutfak ve salondan oluşmaktadır. Yapıların ikiz olmasından dolayı oluşan sağır cephe dikkate alınarak, tüm odalar ışık ve hava alacak biçimde düzenlenmiş ve iki ayrı plan oluşturulmuştur.  Yapıların, tuğla yığma tekniği ile inşa edildikleri bilinmektedir. 

Söz konusu proje daha uygulama aşamasında bir dizi değişikliğe uğramıştır.  Yapının giriş katı cephesi taş kaplama bir yüzeye dönüştürülmüş, giriş üzerine oval bir saçak eklenmiş, korkuluklar değiştirilmiş ve dökme demir korkuluklar tercih edilmiş, zemin katta yer alan dükkanlar projeden çıkartılmış ve yapıya bir daire daha eklenmiştir. Yapının ruhsatında Mamak Belediyesi arşivlerinde bulunan projenin tasdik tarihi olan 14 Mart 1956 tarihi yerine 20 Mart 1956 tarihi yer almaktadır. Bu da projenin bu kısa zaman dilimi içerisinde tekrar ele alınarak, yeniden çizildiğini göstermektedir. Ancak kısa zamanda üretilen bu ikinci projeye arşivlerde rastlanamamıştır.9

İkiz Apartmanların inşası 1956 yılında tamamlanmıştır. Bu tarihi göz önüne aldığımızda, mimarın yapıyı, 1955 yılında ürettiği ve Türkiye mimarlık tarihi literatüründe önemli bir yeri olan Cinnah 19 apartmanı ile eşzamanlı olarak tasarladığı göze çarpmaktadır. Her iki yapının projelerinde aynı dilin yakalandığı tespit edilse de, ikiz apartman projesi oldukça büyük değişikliklere uğramış, sonunda özgün kimliği farklı bir biçimde değiştirilmiştir.(Resim 8) Nejat Ersin’in Cinnah 19’da –kısıtlı bütçeye rağmen- kendisi ve çalışma arkadaşları için yaptığı tasarım ve uygulamanın özgürlüğünü bulamamış olduğu açıktır. Bu durumun nedeninin mal sahibinin yapının inşa edildiği bölgedeki diğer yapılara benzer uygulama talep etmiş olduğu düşülebilir. Zira, bu dönemde bölgede inşa edilmiş olan apartman projeleri 1940’lı yılların mimarlık anlayışına göre inşa edilmiş, geniş saçakları, simetrik cepheleri, cephede giriş katlarında kullanılan kesme taşları, dökme demirden korkulukları ve yığma tuğla sistemleri ile geçmişe referansla tasarlanmış ya da doğrudan uygulanmış yapılardır. 

Bu çerçevede Demirlibahçe’de bulunan ve dönemin modern mimarlık temsilcilerinden olan Nejat Ersin tarafından tasarlanan bu apartman projesi mimarın uygulama koşullarını ve hakim mimarlık anlayışı içinde mimarın konumunu değerlendirmek, Türkiye’de sivil mimari üretimin hangi koşullarda gerçekleştiğini ortaya çıkarmak, mimarlık bilgi birikiminin sivil mimaride hangi noktalarda uygulanabilir olduğunu yeniden düşünmek için ele alınması gereken örneklerden biridir. Yapı günümüzde hala barındırdığı özgün mimarlık öğeleri ve bölgenin özgün yapısı olması itibariyle korunması gereken sivil mimarlık  miraslarından biridir.

Notlar:

  1.  Bu yazı Doç.Dr. Nuray Bayraktar’ın yürütücü, Doç.Dr. Bülent Batuman, Dr. Umut Şumnu ve Tezcan Karakuş Candan’ın araştırmacı, Ece Akay, Elif Selena Ayhan, Y.Yeşim Uysal ve Didem Bahar’ın bursiyer olarak görev aldığı Ankara’da 1930-1980 Yılları Arasında Sivil Mimari Kültür Mirası: Araştırma Belgeleme, ve Koruma Ölçütleri Geliştirme adlı TÜBİTAK projesi kapsamında yapılan araştırmalar ve elde edilen veriler sonucunda yazılmıştır.

  2.  Aydın, S., K. Emiroğlu, Ö., Türkoğlu, E. & D. Özsoy, 2005. Küçük Asya’nın Binyüzü: Ankara, Dost Kitabevi, Ankara, s. 446.

  3.  A.g.e., s. 402.

  4.  A.g.e., s. 446-447.

  5.  A.g.e., s. 551.

  6.  A.g.e., s. 501.

  7.  Cengizkan, A. 2002, “Nejat Ersin ile Cinnah 19 Üzerine”, Modernin Saati, Mimarlar Derneği 1927, Boyut Yayınevi, Ankara, s.181-182.

  8.  A.g.e.

  9.  Ankara’da 1930-1980 Yılları Arasında Sivil Mimari Kültür Mirası: Araştırma Belgeleme, ve Koruma Ölçütleri Geliştirme adlı TÜBİTAK projesi kapsamında yapılan çalışmalarda arşiv taramaları yapılmaktadır.

Kaynaklar:

  • 1583 Ada, 24 Parsel, Bir Apartman Projesi, Mamak Belediyesi İmar Müdürlüğü Arşivi 
  • 1583 Ada, 24 Parsel, Ankara Belediyesi Yapı, Tamir ve İlaveler İçin İzin Kağıdı (Ruhsatname), Mamak Belediyesi İmar Müdürlüğü Arşivi
  • Aydan, E. 1994, “Bir Mimar: Nejat Ersin”, Mimarlık Nisan 2002, s. 11-17.
  • Aydın, S., K. Emiroğlu, Ö., Türkoğlu, E. & D. Özsoy, 2005. Küçük Asya’nın Binyüzü: Ankara, Dost Kitabevi, Ankara.
  • Cengizkan, A. 2002, “Cinnah 19: Ütopik mi, Gerçek Modern mi?”, “Nejat Ersin ile Cinnah 19 Üzerine”, Modernin Saati, Mimarlar Derneği 1927, Boyut Yayınevi, Ankara, s. 173-179, 181-187.
Türkiye Petrolleri A.O. Genel Müdürlük

Türkiye Petrolleri A.O. Genel Müdürlük

Elektrik İşleri Etüt İdaresi

Elektrik İşleri Etüt İdaresi