Categories


Authors

Demirtaş Kamçıl- Rahmi Bediz ve Mintrak Yapı Kooperatifi

Demirtaş Kamçıl- Rahmi Bediz ve Mintrak Yapı Kooperatifi

ANKARA'DA SİVİL MİMARİ BELLEK1

Tezcan Karakuş Candan

Bir kenti tanımanın belki de en güzel yanıdır yürüyerek dolaşmak… 

Her sokak, her yapı, her detay,

birer kitap gibi yol arkadaşı olur yanınızda,

 yanlız değilsinizdir… 

Canlı bir okumanın içerisinde, çevirirsiniz sayfaları ve geçmişten gelen ,

kimi zaman içerisinde hangi yaşamların olduğunu bilmeden, 

hangi anıların yaşandığını düşleyerek, 

başka bir deneyimle yolculuğuna çıkarsınız… 

İşte o zaman, sokaklar, binalar, kent kocaman bir üniversite olur. 

Okula giden sınıfa giren bir öğrenci gibi yürürsünüz. 

Hergün yeni deneyimlemelerle, yeni yapılarla,

 yeni hayatlarla karşılaşmak üzere… 

Canlı sürekliliği olan gizemli bir o kadar da yaşanmışlık kokan kentin içerisinde,

 bir kentin sınırları büyüklüğünde okuldasınızdır. 

Sivil Mimari Bellek çalışmasında, 

yürüyerek dolaştığımız her sokakta, 

paylaştığımız her yapıda,

 bir şeyi keşfederek yürümenin hazzı içerisinde

birer birer dokunuyoruz, geçmişimize…

Ankara’da Küçükesat Caddesi, Esat Caddesi, Dörtyol gibi tanımamalarla bildiğimiz yer. Caddede yürürken bir anda kendi ölçeğiyle ve mekânsal duruşuyla bizi içine çeken üzerinde adı olmayan apartman “Mintrak Yapı Kooperatifi”, nam-ı diğer Esat Caddesi 70/A ve 70/B. Yapının yeri, dönemde “Deliller Tepesi” olarak kayıtlara geçmiştir. Ankara’dan Hacca gidenlerin uğurlandığı2 bu mevkii bugün hepimizin bildiği Esat Caddesi Dörtyol adını alan bölgedir. Yapıldığı dönemde 3-4 katlı yapıların bulunduğu bölgede, Mintrak Yapı Kooperatifi’ne, 2,5 emsalli yoğunluk ve hmax 24. 00 metre verilmiştir. 40.00 metre cephesi olan yapı simetrik olarak tasarlanan A ve B bloklardan oluşmaktadır. 

Mintrak Yapı Kooperatifi’nin tasarımı Ankara’nın yapısal büyüme sürecinde, çeşitli kullanım alanlarında projeler üreten ve Yeşiltepe Blokları, Dikmen Yapı Kooperatifi ,Fikir İşçileri Kooperatifi, kamu yapıları olarak Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü yerleşkesi Türkiye Petrolleri AO. Türkiye Radyo ve Televizyonu Genel Müdürlük Binası, Emek Konut, Maliyeciler, Milli Kütüphaneciler ve Profesörler gibi birçok konut kooperatifi, Arı Sineması, Fransız Kültür Merkezi ve ORS Rulman Fabrikasını tasarlayan Demirtaş Kamçıl - Rahmi Bediz ikilisine aittir.3 1955 yılında Ankara'nın yeni planını gerçekleştiren Uybadin-Yücel ikilisinin öngördüğü üzere Ankara’nın batı ve güneye doğru açılımı ile birlikte, Kamçıl –Bediz ikilisi bu yeni yerleşim bölgelerinde dönüşümü şekillendiren oldukça önemli ticaret, sanayi, eğlence ve konut gibi çeşitli yapı /yapı grupları tasarlamışlardır. Ankara'da yeni ticaret merkezlerinin gelişmesiyle 1970'lerde ortaya çıkan çarşı ve iş hanı olarak Soysal Pasajı, Yeni Konak, Moda Çarşısı, Kuğulu Pasajı yapılarının tasarımı da Demirtaş Kamçıl- Rahmi Bediz’e aittir.4 Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nden 1940 yılında mezun olan ikilinin birlikteliği 1952 yılında ortak mimarlık bürosu kurmalarıyla başlar ve 1980 yılına kadar devam eder. Bu uzun süreli ve sürekliliği olan birliktelik Ankara’da yapılı çevrenin şekillenmesine belirgin bir etkide bulunmuştur.

Demirtaş Kamçıl - Rahmi Bediz tarafından tasarlanan konut yapılarına özel bir örnek oluşturan Mintrak Yapı Kooperatifinin mimari projesi Ankara Belediyesi tarafından 06.01.1957 tarihinde onaylanmıştır. Zemin katı ilk projelendirmede dairesel formda kolonları olan bir açık alan olarak ele alınmış, yapı boşluklu davetkar, ön ve arka cephe çevresinin sürekliliğini sağlayan bir geçirgenlik oluşturacak şekilde kurgulanmıştır. Sosyal paylaşım mekânı olarak işlevlendirildiği tahmin edilen bu alan 1960 yılında dükkan olarak ruhsata bağlanmıştır. 1962 yılında tamamlanmış olan yapının şu andaki kullanımı konut+dükkandır.

Bir bodrum +zemin + 7 kat olarak projelendirilen ve her katta dört daireden oluşan yapıda 28 daire ve üç dükkan bulunmaktadır. Yapı 1490 metrekare arsa üzerine, toplam inşaat alanı 5586 metrekare olarak inşaa edilmiştir. Yapıldığı dönem itibariyle hmax’ın 24 metre olması ve çevresindeki yapıların zemin +4 kat olarak inşa edilmiş olması, yapının yoldan 10 metre içeri çekilerek cephe oluşturması, yerleşim ve çevre anlamında yapıya özgün bir değer katmıştır. 

Yapının ön ve arka cephelerinde tüm cephe boyunca devam eden ve yatay etkiyi güçlendiren balkonlar ve balkonlarla birlikte ele alınan açıklıklar düşeyde bir denge oluşturarak, yapıyı anıtsallıktan ve abartılı duruştan kurtarmıştır. Balkonlara açılan pencere kayıtları boşluk ve doluluk oranlarıyla cephe ile bütünleşen geometrik bir ögeye dönüşmüştür. Yapı girişine cephe veren merdiven çekirdeğinin estetize edilerek balkonlarla birleşmesi ise yapı bütünlüğünü bozmayan, tamamlayan bir tasarım yaklaşımının ifadesi olarak öne çıkmaktadır. 

Kaloriferli olarak planlanan yapının, bodrum katında kalorifer dairesi kömürlük bulunmakta, kot farkından kaynaklı bodrum katın arka cephesi ve yan cephesi günışığından yararlanmaktadır. Bu durum planlamada, bodrum katın bir bölümünün, Kamçıl ve Bediz’in diğer projelerinde de yer alan ortak paylaşım mekânı olarak kullanıldığını düşündürtmektedir. Yapının çatısı özgün tasarımda saklı kalacak şekilde kırma çatı olarak yapılmış ve cephedeki bütünlük denge ve formla uyumlu hale getirilmiştir. 

Yapı her katında tek tip dairelerden oluşmaktadır. Orta dairelerde iki yan duvar sağırdır, yanlarda yer alan daireler ise sadece banyo pencereleri ile dışa açılmıştır. Dairelerde antre, salon, yemek bölümü ve koridorla mutfağa bağlanan bir yaşam alanı birlikte tasarlanmıştır. Yatak odaları ve banyo başka bir koridor ile kendi içerisinde bağımsızlaştırılmıştır. Yapının mimarları tarafından bu tasarımdan bir yıl önce projelendirilen Yeşiltepe Bloklarındaki T biçimli salon5 şemasının bu yapıda da tekrar edildiği görülmektedir. Kullanım çeşitliliği açısından karakteristik formunu taşımakla birlikte, salondaki dairesel kolon, açık mekân olmasına rağmen antreyi tanımlayarak gizli bir T formunu yakalamaktadır. 

Betonarme iskelet sistem ve tuğla yığma sistem olarak inşa edilmiş olan Mintrak Yapı Kooperatifi, kütle etkisi, cephe bütünlüğü, sadeliği, balkonların her iki cephede yatayda ve düşeyde oluşturdukları denge, tasarımdaki yalınlık, gündelik yaşamın tasarıma yansıması ve en ince detayların tasarlanması gerekliliği fikrinin oluşmasına olanak sağlayan kurgusuyla özgün bir örnek olarak durmaktadır. Kimilerinin bakıp geçtiği, kimilerinin içinde yaşadığı, kimilerinin ise belki de hiç farkında olmadığı, keşfedilmiş bir yapı olarak hayatımızdadır artık.

Dipnotlar

  1. Bu yazı Doç. Dr. Nuray Bayraktar’ın yürütücü, Doç. Dr. Bülent Batuman, Dr. Umut Şumnu ve Tezcan Karakuş Candan’ın araştırmacı, Ece Akay, Elif Selena Ayhan, Y. Yeşim Uysal ve Didem Bahar’ın bursiyer olarak görev aldığı Ankara’da 1930-1980 Yılları Arasında Sivil Mimari Kültür Mirası: Araştırma Belgeleme, ve Koruma Ölçütleri Geliştirme adlı TÜBİTAK projesi kapsamında yapılan araştırmalar ve elde edilen veriler sonucunda yazılmıştır.
  2. http://www.sadibayram.com/?page=makaleler&mid=158&id=9,08.09.2012 Bayraktar, Nuray, 2007, “Yeşiltepe Blokları”, Bülten, sayı:55, ss.76-77,
  3. Bayraktar, Nuray, 2007, “Yeşiltepe Blokları”, Bülten, sayı:55, ss.76-77,  Bayraktar, Nuray, 2006, “Ankara Televizyonu Arı Stüdyosu”, Bülten, sayı:45, ss.32-33.,   Candan Karakuş, Tezcan, 2008, “Fikir İşçileri Kooperatifi”, Bülten, sayı:63, ss.42-43.
  4. Ergut Altan , Elvan, 2012, “20. Yüzyılın İkinci Yarısında Ankara'da Tasarım”, Konuşma  , www.arkitera.com.tr
  5. Mimarlar Odası Arkitekt Veri Tabanı, http://dergi.mo.org.tr/dergiler/2/187/2438.pdf
Lale Sitesi - Akün Binası

Lale Sitesi - Akün Binası

Haluk Berksan ve Etiler Sitesi

Haluk Berksan ve Etiler Sitesi