Categories

archive Block
This is example content. Double-click here and select a page to create an index of your own content. Learn more


Authors

archive Block
This is example content. Double-click here and select a page to create an index of your own content. Learn more
Suat Ağralı ve Sadık Apartmanı

Suat Ağralı ve Sadık Apartmanı

ANKARA'DA SİVİL MİMARİ BELLEK
Y.Yeşim UYSAL1
ODTÜ Mimarlık Tarihi Doktora Öğrencisi

Türkiye’de Cumhuriyetin ilk yıllarında başlayan arsa spekülasyonları, çok partili sisteme geçişle birlikte, 1950’li yıllardan itibaren konut üretiminin serbest piyasa mekanizmalarına uyarlanması ile önemli artışlar göstermiştir. Bu durum kentsel nüfusun 1950’li yıllardan itibaren giderek artması ile yakından ilişkilidir.2 1940-1950 yılları arasında %20,1 olan kentsel nüfus artışı, 1950-1960 yılları arasında %80,2’yi bulmuştur.3 Ankara başkent olması ve kamu yatırımlarının kentte yoğunlaşması nedeniyle hızlı nüfus artışını  ve buna bağlı olarak ortaya çıkan konut sorununu 1950’li yıllardan itibaren yoğun bir biçimde deneyimlemiştir. Bu yazının konusu olan Sadık Apartmanı Ankara’da konut üretimi ve bu üretimin tasarım yaklaşımını ortaya koyması bakımından ele alınabilecek bir örnektir. 

Konut sorununun çözümü için Cumhuriyet tarihi boyunca hükümetler farklı dönemlerde bir dizi kararlar üretmiş, ancak bu kararların çoğu hayata geçirilirken problemler yaşanmıştır. Bu süreçte genel eğilim konut sorununu serbest piyasa mekanizmaları içinde çözmek olmuştur.4 Kamu kesimi denetim mekanizmasında ve alt yapı temininde rol almış, karar mekanizmalarının oluşmasında mülkiyetten kaynaklanan baskı mekanizmalarına karşı duramamıştır.5 “Kentlerin düzen ve işleyişinin serbest piyasa mekanizmalarına bırakılmış olması” konut sorununun önemli bir ayağını oluşturmaktadır.6 1960’lı yıllarda hızlı kentleşmenin sonucu olarak konut açığı büyük rakamlara ulaşmıştır.7 Bu tarihlerde, konut sorununa devletin etkin müdahalesi ancak 1. Kalkınma Planında mümkün olmuştur. 1. Kalkınma Planında lüks konut üretiminin özel vergiler ile güçleştirilmesi ve orta ve alt gelir gruplarına yönelik konut üretiminin teşvik edilmesi için bazı önemler öngörülmüştür. Sonuçta halk konutları standartları belirlenmiş, bu standartlara uyanlara vergi indirimi sağlanmıştır.8 Ancak bu durum 2. Kalkınma Planında değişmiş, serbest piyasa mekanizmaları konut sorununun belirleyicisi durumuna gelmiştir.9

Sadık Apartmanı’nın inşa edildiği 1964 yılında ülkede 217 483 olan konut ihtiyacının ancak 33 392’si karşılanabilmiştir.10 Bu yılda Ankara’da “iyi mesken oranı %46,1 iken, orta mesken oranı % 18,7, fena mesken oranı ise %35,2’dir”.11 Devlet İstatistik Enstitüsü’nün 1964 yılında yaptığı Mesken Şartları Anketine göre Ankara’da kiracı oranı %60, ev sahibi oranı ise %37,6’dır. Aynı ankete göre İstanbul’da kira ortalaması 166 Lira iken, Ankara’da kira ortalaması 169 Liradır.12 1960 yılı istatistiklerine göre ise İstanbul’da 95 m2, İzmir’de 97 m2 olan ortalama konut alanları, Ankara’da 123 m2’dir. Tüm veriler değerlendirildiğinde, Ankara’da konutun sosyal ve ekonomik yaşam içindeki rolü açığa çıkmaktadır. Sadık Apartmanı’nın inşa edildiği yıllar boyunca Ankara giderek artan konut ihtiyacı ile yüz yüze gelmiştir. Bu dönemde kentte hızlı bir apartmanlaşma süreci yaşanmış, öyle ki apartmanlaşma gündelik hayatı belirleyen bir yaşam tarzı oluşturmuştur. Günümüzde halen Ankara en çok apartmanın bulunduğu illerin başında gelmektedir. 

Sadık Apartmanı bu çerçevede serbest piyasa mekanizmaları içinde, mülkiyet alanı geniş tutularak, kullanıcıların uygun koşullarda ikamet edebilecekleri şekilde planlanmış; yapı standartlarına uygun biçimde , imar kuralları, dönemin hakim planlama ve tasarım anlayışı harmanlanarak üretilmiştir. Yapı  bir dönem Ankara konutlarının belirgin özelliklerini taşıyan bir yapı olarak önem taşımaktadır. 

Suat Ağralı tarafından tasarlanmış13 (Resim 1) olan yapının cephe düzeni oldukça sadedir. Yapıda kullanılan yatay balkonlar tasarımın ana öğesidir. Bu yataylığı dik kesen merdiven kovası ve pencere düzenleri ile cephelerde denge yakalanmıştır. (Resim 2) Geniş pencereleri ve balkonları ile yapı Ankara’da bu dönemde inşa edilen apartman bloklarının bir örneği olarak değerlendirilmektedir. Yapıda bodrum ve zemin katları üzerine iki kat bulunmaktadır. Sadık Apartmanı dokuz bağımsız bölümden oluşmaktadır ve toplamda 886 m2’dir. Yapının Ankara genelinde yaygın olan kırma çatı yerine terasla sonlandırılması, imar hakları çerçevesinde yapı sahibinin bir daire daha edinmek istemesinden kaynaklanmaktadır. İnşa edildiği dönemde yapıyı çevreleyen bahçe duvarlarının projesi de Belediyece onaylanmıştır.14

Yapının planlaması oldukça yalındır. Merdiven kovası yan cepheye alınmış, merdiven kovasının  iki yanına birer daire yerleştirilmiştir. (Resim 3) Her daire diğerinin simetriğidir. Bu dairelerden yalnızca biri ana yola bakmakta (Resim 4), diğeri ise yapının arka bahçesini görmektedir. Çatı katında ise tek bir daire bulunmaktadır. Bu dairenin planlaması diğerlerinden farklıdır, ancak yine de diğer dairelerdeki hacimler gözetilerek şekillendirilmiştir. (Resim 5)  

Sadık Apartmanı Mamak Caddesi’ne paralel uzanan Düğün Sokak’ta yer almaktadır. Bu bölge 3-4 katlı apartmanların bulunduğu bir konut bölgesidir. Bölgede konut üretimi Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren başlamış, 1950’li yıllarda katlanarak artmıştır.15 Cumhuriyetin ilk yıllarında Yenişehir semtinin kurulması ve bölgede başlayan imar faaliyetleri sonucunda Mamak-Kayaş yönünde 1930 yılında banliyö tren seferleri başlamıştır.16 Aynı yıl hem Samanpazarı’ndan Cebeci’ye yol düzenlenmiş, hem de Cebeci İstasyonu kullanıma açılmıştır.17 1946 yılında Belediye’nin dolmuşçuluğu bölgeye getirmesi ile birlikte bölge kolay ulaşılabilir olmuştur. Bu tarihten itibaren Cebeci ve Mamak yerleşimlerinde yoğun bir nüfus artışı yaşanmış,18 nüfus profilinin belirlediği biçimde bu yerleşimlerde orta ve alt gelir grubuna yönelik inşaat faaliyetleri söz konusu olmuştur. 

Bu çerçevede Sadık Apartmanı orta- alt gelir gruplarının yerleşim bölgesi olan bir semtte, imar kuralları ve kullanıcının talepleri doğrultusunda şekillenmiş bir yapıdır. Ancak yine de yapının planlaması ve cephe düzenleri incelendiğinde, sınırlı olanaklar çerçevesinde tasarım ilkelerinin tutarlı bir biçimde açığa çıktığı yapılardan birisi olduğu görülmektedir. Yapı Ankara’daki apartmanlaşma sürecini anlamak için veri olarak değerlendirilebilecek nitelikte olup, konut tarihi açısından da önemli bir örnek oluşturmaktadır.

Dipnotlar

  1.  Bu yazı Doç.Dr. Nuray Bayraktar’ın yürütücü, Doç.Dr. Bülent Batuman, Dr. Umut Şumnu ve Tezcan Karakuş Candan’ın araştırmacı, Ece Akay, Elif Selena Ayhan, Y.Yeşim Uysal ve Didem Bahar’ın bursiyer olarak görev aldığı Ankara’da 1930-1980 Yılları Arasında Sivil Mimari Kültür Mirası: Araştırma Belgeleme, ve Koruma Ölçütleri Geliştirme adlı TÜBİTAK projesi kapsamında yapılan araştırmalar ve elde edilen veriler sonucunda yazılmıştır.

  2.  Sey, Yıldız, 1998. “Cumhuriyet Döneminde Konut”, 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul, s.285.

  3. A.g.e

  4.  1946 yılında konut yapımı için kredi vermek üzere Emlak ve Eytam Bankası kurulmuş, Bina Yapımı Teşvik Kanunu ile boş arsaların konutsuz vatandaşa tahsisi sağlanmaya çalışılmış, ancak bu konuda önemli bir ilerleme kaydedilememiştir. Aynı kanun ithal malzemelerin temininde vergi indirimleri ile de konut üretimini desteklemiştir. A.g.e.

  5.  Balamir, Murat, 1975. “Kat Mülkiyeti ve Kentleşmemiz”, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt 1, Sayı 2, Sonbahar 1975, Ankara, ss.295-318.

  6.  A.g.e.

  7.  Sey, Yıldız, 1998. “Cumhuriyet Döneminde Konut”, 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul, s.285.

  8.  A.g.e. s. 287.

  9.  Balamir, Murat, 1975. “Kat Mülkiyeti ve Kentleşmemiz”, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt 1, Sayı 2, Sonbahar 1975, Ankara, ss.295-318.

  10.  Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, 1964. “1964 Yılında Türkiye’de İnşaat Faaliyetleri”, Arkitekt, Cilt 35, Sayı 319, İstanbul, ss.51-52.

  11.  A.g.e.

  12.  A.g.e.

  13.  Bu dönemde disiplinlerarası ayrışma olmadığından, mimarların dışında, inşaat mühendisleri ve teknik elemanlar mimari projelere imza atabilmektedir. Suat Ağralı da mimarlık formasyonu almamıştır. Ancak yine de bu dönemde tasarımın ve projenin sorumluluğunun farklı teknik elemanlar tarafından üstlenilmesi oldukça yaygındır. Bu sebeple Sadık Apartmanının tasarımının kime ait olduğu net bir biçimde ortaya çıkamamaktadır. Bknz. Şumnu, Umut, 2013. “Adnan Canbek ve Boylu Apartmanı”, Bülten Nisan 2013, Sayı: 105, TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi Yayınları, Ankara, ss. 25-28.

  14.  Bu dönemde Ankara’da bahçe duvarlarının da projesi hazırlanarak, bu projeye ruhsat alınmaktadır. Aydın, S., K. Emiroğlu, Ö., Türkoğlu, E. & D. Özsoy, 2005. Küçük Asya’nın Binyüzü: Ankara, Dost Kitabevi, Ankara,

  15.  Bu durum Ankara’da 1930-1980 Yılları Arasında Sivil Mimari Kültür Mirası: Araştırma Belgeleme, ve Koruma Ölçütleri Geliştirme Proje sonuçlarından anlaşılmaktadır.

  16.  Aydın, S., K. Emiroğlu, Ö., Türkoğlu, E. & D. Özsoy, 2005. Küçük Asya’nın Binyüzü: Ankara, Dost Kitabevi, Ankara, s. 446.

  17.  A.g.e., s. 402.

  18.  A.g.e., s. 551.

Kaynakça

  • ------, 1963. “1. Beş Yıllık Kalkınma Planında Konut Sektörü”, Arkitekt, Cilt 32, Sayı 312, İstanbul, ss.135-139.
  • Aydın, S., K. Emiroğlu, Ö., Türkoğlu, E. & D. Özsoy, 2005. Küçük Asya’nın Binyüzü: Ankara, Dost Kitabevi, Ankara.
  • Balamir, Murat, 1975. “Kat Mülkiyeti ve Kentleşmemiz”, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, Cilt 1, Sayı 2, Sonbahar 1975, Ankara, ss.295-318.
  • Sey, Yıldız, 1998. “Cumhuriyet Döneminde Konut”, 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları ve Tarih Vakfı Ortak Yayını, İstanbul, ss.273-300. 
  • Şumnu, Umut, 2013. “Adnan Canbek ve Boylu Apartmanı”, Bülten Nisan 2013, Sayı: 105, TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi Yayınları, Ankara, ss. 25-28.
  • Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, 1964. “1964 Yılında Türkiye’de İnşaat Faaliyetleri”, Arkitekt, Cilt 35, Sayı 319, İstanbul, ss.51-52.
Sedat Çağlar ve Merbank (Merkez Bankası) Mensupları Yapı Kooperatifi

Sedat Çağlar ve Merbank (Merkez Bankası) Mensupları Yapı Kooperatifi

Şevki Vanlı ve Konservatuar Evleri

Şevki Vanlı ve Konservatuar Evleri